Diogelwch trydanol a chi

Cyflwyniad
Beth yw'r peryglon?
Asesu'r risg
Lleihau'r risg
Arweiniad hse ar ddiogelwch trydanol
Arweiniad ar ddiogelwch trydanol gan sefydliadau eraill
Gwybodaeth bellach

CYFLWYNIAD

Gall trydan ladd. Bob blwyddyn rhoddir gwybod i'r Awdurdod Gweithredol lechyd a Diogelwch (HSE) am tua 1000 o ddamweiniau yn y gwaith yn ymwneud â sioc neu losgiadau trydan. Mae tua 30 o'r rhain yn angheuol. Mae'r mwyafrif o'r marwolaethau hyn yn deillio o gysylltiad â cheblau p&wcirc;er uwchben neu danddaear.

Gall hyd yn oed sioc nad yw'n angheuol achosi anafiadau difrifol a pharhaus. Gall sioc o offer â nam arwain at syrthio oddi ar ysgolion, sgaffaldiau neu lwyfannau gwaith eraill. Hwyrach nad y rheini sy'n defnyddio trydan yw'r unig rai sydd mewn perygl: gall gosodiadau trydanol gwael ac offer trydanol â nam achosi tanau a all hefyd achosi marwolaeth neu anafiadau i eraill. Gellir osgoi'r mwyafrif o'r damweiniau hyn drwy gynllunio'n ofalus a chymryd camau diogelu syml.

Mae'r daflen hon yn amlinellu camau sylfaenol i'ch helpu i reoli'r risgiau wrth ddefnyddio trydan yn y gwaith. Rhestrir arweiniad manylach ar gyfer diwydiannau neu bynciau penodol ar dudalennau 6 - 8. Os ydych yn ansicr yngl&ycirc;n â materion diogelwch neu eich cyfrifoldebau cyfreithiol, cysylltwch â'ch arolygydd iechyd a diogelwch lleol. Bydd rhif ffôn eich swyddfa HSE leol yn y llyfr ffôn o dan Health and Safety Executive. Ar gyfer eiddo a archwilir gan awdurdodau lleol y pwynt cyswllt mwy na thebyg fydd adran iechyd yr amgylchedd eich cyngor lleol.

BETH YW'R PERYGLON?

Y prif beryglon yw:

cyswllt â rhannau byw sy'n achosi sioc a llosgiadau (gall foltedd prif wifren cyffredin, 230 folt AC, ladd);
namau a allai achosi tanau;
tân neu ffrwydrad lle gallai trydan fod yn ffynhonnell danio mewn amgylchedd fflamadwy neu ffrwydrol o bosibl, ee mewn caban chwistrellu paent.

ASESU'R RISG

Ystyr perygl yw unrhyw beth a all achosi niwed.

Risg yw'r siawns, mawr neu fach, y caiff rhywun ei niweidio gan y perygl.

Y cam cyntaf wrth reoli risg yw asesu risgiau er mwyn nodi'r hyn sydd angen ei wneud. (Mae hyn yn ofyniad cyfreithiol ar gyfer pob risg yn y gwaith).

Wrth asesu risgiau:

nodwch y peryglon;
penderfynwch pwy allai gael ei niweidio, a sut;
gwerthuswch y risgiau sy'n deillio o'r peryglon a phenderfynwch a yw'r camau diogelu sydd eisoes wedi eu gweithredu yn ddigon i ddelio â'r risgiau neu a ddylid cymryd mwy o gamau;
os oes gennych bump neu'n fwy o weithwyr, cofnodwch unrhyw ganfyddiadau arwyddocáol;
adolygwch eich asesiad o bryd i'w gilydd a'i ddiwygio os bydd angen.

Mae'r risg o anaf o drydan wedi'i gysylltu'n gryf â ble a sut y caiff ei ddefnyddio.
Mae'r risgiau ar eu gwaethaf o dan amodau garw, er enghraifft:

mewn amgylchiadau gwlyb - gall offer anaddas ddod yn fyw yn hawdd a gwneud yr ardal o'i amgylch yn fyw;
yn yr awyr agored - gall yr offer nid yn unig wlychu ond gall fod mewn perygl o gael mwy o ddifrod;
mewn gofodau cyfyng gyda llawer o fetelwaith wedi'i ddaearu, fel y tu mewn i danc neu fin - petai nam trydanol yn datblygu gallai fod yn anodd iawn osgoi sioc.

Gall rhai eitemau o offer hefyd gynnwys mwy o risg nac eraill. Mae ceblau estyn yn arbennig o agored i ddifrod - i'w plygiau a'u socedi, i'w cysylltiadau trydanol, ac i'r cebl ei hun. Gall ceblau hyblyg eraill, yn arbennig y rheini wedi'u cysylltu i offer sy'n cael eu symud yn aml, ddioddef problemau tebyg.

Ceir mwy o wybodaeth am asesu risgiau mewn cyhoeddiadau HSE eraill a restrir ar dudalen 6 y daflen hon.

LLEIHAU'R RISG

Unwaith y byddwch wedi cwblhau asesu'r risgiau, gallwch ddefnyddio eich canfyddiadau i leihau risgiau annerbyniol o offer trydanol yn eich gweithle. Mae llawer o bethau y gallwch eu gwneud er mwyn cyflawni hyn; dyma rai ohonynt.

Sicrhau bod y gosodiad trydanol yn ddiogel

gosodwch systemau trydanol newydd i safon addas, ee BS 7671 Requirements for electrical installations, ac yna cadwch hwy mewn cyflwr diogel;
dylid hefyd cynnal a chadw gosodiadau presennol yn gywir;
darparwch ddigon o allfeydd socedi - gall gorlwytho allfeydd socedi drwy ddefnyddio addaswyr achosi tanau.

Darparu offer diogel ac addas

dewiswch offer sy'n addas i'w amgylchedd gwaith;
gellir cael gwared ar risgiau trydanol weithiau drwy ddefnyddio offer wedi'i bweru gan aer, yn hydrolig neu â llaw. Mae'r rhain yn arbennig o ddefnyddiol o dan amodau garw;
sicrhewch fod offer yn ddiogel pan gaiff ei gyflenwi ac yna y caiff ei gynnal a'i gadw mewn cyflwr diogel;
darparwch swits sy'n hawdd i'w gyrraedd a'i adnabod ger pob peiriant sefydlog er mwyn torri'r p&wcirc;er mewn argyfwng;
ar gyfer offer symudol, defnyddiwch allfeydd soced gerllaw fel y gellir datgysylltu offer yn hawdd mewn argyfwng;
dylai gwain allanol pennau ceblau hyblyg bob amser fod wedi'i glampio'n gadarn er mwyn atal y gwifrau (yn arbennig y wifren ddaearu) rhag cael eu tynnu allan o'r terfynellau;
ailosodwch adrannau wedi'u difrodi o'r cebl yn llwyr;
defnyddiwch gysylltwyr neu gyplwyr cebl cywir i gysylltu ceblau. Peidiwch â defnyddio blociau cysylltu stribed wedi'u gorchuddio â thâp inswleiddio;
mae rhai mathau o offer wedi'u hinswleiddio'n ddwbl. Caiff y rhain eu marcio'n aml gyda symbol 'sgwâr dwbl' &squ;. Dim ond dwy wifren sydd gan y ceblau cyflenwi - byw (brown) a niwtral (glas). Gwnewch yn siwr eu bod wedi'u cysylltu'n gywir os nad yw'r plwg o'r math sydd wedi'i fowldio arno;
diogelwch fylbiau golau ac offer arall a allai gael eu difrodi'n hawdd wrth eu defnyddio. Mae risg o sioc trydan os cânt eu torri;
dylai offer trydan a ddefnyddir mewn amgylcheddau ymfflamychol/ffrwydrol gael eu cynllunio i'w atal rhag tanio. Hwyrach y bydd angen cyngor arbenigol arnoch.

Gostwng y foltedd

Un o'r ffyrdd gorau o ostwng y risg o anaf wrth ddefnyddio offer trydanol yw cyfyngu'r foltedd cyflenwi i'r foltedd isaf sydd ei angen i wneud y gwaith, fel:

gellir rhedeg goleuadau dros dro ar folteddau is, ee 12, 25, 50 neu 100 folt;
lle y defnyddir offer trydanol, y rhai sy'n defnyddio batri sydd fwyaf diogel;
mae offer symudol ar gael yn hawdd sydd wedi'u cynllunio i'w rhedeg o gyflenwad sydd â'i ganol wedi'i gysylltu â gwifren daearu 110 folt.

Darparu dyfais ddiogelwch

Os defnyddir offer sy'n gweithredu ar 230 folt neu'n uwch, gall RCD (dyfais cerrynt gweddilliol) ddarparu diogelwch ychwanegol. Mae RCD yn ddyfais sy'n canfod ambell i nam, ond nid pob un, yn y system drydanol ac yn troi'r cyflenwad i ffwrdd yn gyflym. Y lle gorau i RCD yw wedi ei adeiladu i mewn i'r prif switsfwrdd neu'r allfa soced, am fod hyn yn golygu y caiff y ceblau cyflenwi eu diogelu'n barhaol. Os nad yw hyn yn bosibl gall plwg sy'n ymgorffori RCD, neu addaswr RCD i'w blygio i mewn, hefyd ddarparu diogelwch ychwanegol.

Mae gan RCDs ar gyfer diogelu pobl gyfradd cerrynt tripio (sensitifrwydd) heb fod yn fwy na 30 milliamp (mA). Cofiwch:

mae RCD yn ddyfais ddiogelwch werthfawr, peidiwch byth â'i diystyru;
os bydd yr RCD yn tripio, mae'n arwydd bod yna nam. Gwiriwch y system cyn ei definyddio eto;
os bydd yr RCD yn tripio'n aml ac na ellir dod o hyd i nam ar y system, cysylltwch â gwneuthurwr yr RCD;
mae gan yr RCD fotwm prawf er mwyn gwirio bod ei fecanwaith yn rhydd ac yn gweithio.

Gwneud gwaith cynnal a chadw ataliol

Dylid cynnal a chadw pob offer a gosodiad trydanol i atal perygl. Argymhellir yn gryf bod hyn yn cynnwys system briodol o archwilio gweledol a, lle bo angen, profion. Drwy ganolbwyntio ar system syml, rad o edrych am arwyddion gweledol o ddifrod neu namau, gellir rheoli'r mwyafrif o risgiau trydanol. Bydd angen ategu hyn gyda phrofion fel bo angen.

Argymhellir y dylai person cymwys archwilio a phrofi gosodiadau sefydlog yn rheolaidd.

Bydd amledd archwiliadau ac unrhyw brofion angenrheidiol yn dibynnu ar y math o offer, pa mor aml y caiff ei ddefnyddio, a'r amgylchedd y'i defnyddir ynddo. Gall cofnodion o ganlyniadau'r archwiliadau a'r profion fod yn ddefnyddiol wrth asesu effeithiolrwydd y system. Mae arweiniad manylach ar gael yn y llyfrynnau a restrir ar dudalennau 6 - 8.

Gall defnyddwyr offer helpu drwy roi gwybod am unrhyw ddifrod neu namau y byddant yn dod o hyd iddynt.

Gweithio'n ddiogel

Gwnewch yn siwr bod pobl sy'n gweithio gyda thrydan yn gymwys i wneud y gwaith. Gall hyd yn oed tasgau syml fel weirio plwg arwain at berygl - sicrhewch fod pobl yn gwybod beth maent yn ei wneud cyn iddynt ddechrau.

Sicrhewch:

y rhoddir y gorau i ddefnyddio offer amheus neu â nam arno, ac y caiff ei labelu 'PEIDIWCH Â'I DDEFNYDDIO' a'i gadw'n ddiogel tan iddo gael ei archwilio gan berson cymwys;
ble bynnag y bo'n bosibl, bod offer ac allfeydd soced p&wcirc;er yn cael eu troi i ffwrdd cyn plygio i mewn neu cyn datgysylltu'r plwg;
bod offer yn cael ei ddiffodd a/neu'r plwg yn cael ei ddatgysylltu cyn glanhau neu wneud addasiadau.

Dim ond pobl sydd â gwybodaeth o'r risgiau a'r camau diogelu sydd eu hangen ddylai fynd i'r afael â thasgau mwy cymhleth, fel atgyweirio offer neu newidiadau i osodiad trydanol.

Ni ddylech ganiatáu gwaith ar neu gerllaw rhannau byw agored offer oni bai ei fod yn hollol angenrheidiol a bod camau diogelu addas wedi eu cymryd i atal anafiadau, i'r gweithwyr ac i unrhyw un arall a allai fod yn yr ardal.

Ceblau pwcirc;er tanddaear

Dylech dybio bob amser y bydd ceblau yn bresennol pan fyddwch yn cloddio yn y stryd, y palmant neu ger adeiladau. Defnyddiwch gynlluniau gwasanaeth diweddar, offer osgoi ceblau ac arfer cloddio diogel i osgoi perygl. Dylai cynlluniau gwasanaeth fod ar gael o gwmnïau trydan rhanbarthol, awdurdodau lleol, awdurdodau priffyrdd, ac ati.

Ceblau pwcirc;er uwchben

Pan fyddwch yn gweithio ger llinellau uwchben, mae'n bosibl eu troi i ffwrdd os rhoddir digon o rybudd i'r perchenogion. Os na ellir gwneud hyn, ymgynghorwch â'r perchenogion ynglyn â phellter gweithio diogel o'r ceblau. Cofiwch y gall trydan fflachio o linellau uwchben er na fydd peirianwaith ac offer yn eu cyffwrdd. Achosir dros hanner y damweiniau trydanol angheuol bob blwyddyn drwy gysylltiad â llinellau uwchben. Mae arweiniad manylach ar osgoi perygl o linellau trydan uwchben ar gael gan HSE.

Rheilffyrdd a thramffyrdd trydanol

Os byddwch yn gweithio ger rheilffyrdd neu dramffyrdd trydanol, ymgynghorwch â'r cwmni sy'n gweithredu'r llinell neu'r trac. Cofiwch fod rhai rheilffyrdd a thramffyrdd yn defnyddio rheiliau trydanol yn hytrach na cheblau uwchben.

ARWEINIAD HSE AR DDIOGELWCH TRYDANOL

Mae'r cyhoeddiadau canlynol yn cynnwys cyngor ar ddefnyddio trydan yn ddiogel ar gyfer diwydiannau penodol neu mewn amgylchiadau risg uchel.

Asesu risgiau a iechyd a diogelwch cyffredinol

5 cam i asesu risgiau INDG163(W) Copïau unigol am ddim, pecynnau ar werth ISBN 0 7176 0904 9

Hanfodion iechyd a diogelwch yn y gwaith ISBN 0 7176 0838 7

Cynnal a chadw offer trydanol symudol

Maintaining portable and transportable electrical equipment HS(G) 107 ISBN 0 7176 0715 1

Cynnal a chadw offer trydanol symudol mewn swyddfeydd ac amgylcheddau risg isel eraill INDG236 (W) Copïau unigol am ddim, pecynnau ar werth ISBN 0 7176 1272 4

Maintaining portable electrical equipment in hotels and tourist accommodation INDG237 Copïau unigol am ddim, pecynnau ar werth ISBN 0 7176 1273 2

Arweiniad trydanol cyffredinol

Live rails kill - advice for people who need to work near live conductor rails IND(G) 150L Taflen am ddim

Avoiding danger from underground services HSG47 ISBN 0 7176 0435 7

Avoidance of danger from overhead electric power lines GS6(rev) ISBN 0 7176 1348 8

Electrical safety and construction sites HSG141 ISBN 0 7176 1000 4

Electricity at work - safe working practices HSG85 ISBN 0 7176 0442 X

Electrical test equipment for use by electricians GS38(rev) ISBN 0 7176 0845 X

Electrical safety at places of entertainment GS50 (ail argraffiad) ISBN 0 7176 1387 9

Electrical hazards from steam/water pressure cleaners etc PM29 (rev) ISBN 0 7176 0813 1

Selection and use of electric handlamps PM38 ISBN 0 11 886360 6

Memorandum of guidance on the Electricity at Work Regulations 1989 HSR25 ISBN 0 11 883963 2

ARWEINIAD AR DDIOGELWCH TRYDANOL GAN SEFYDLIADAU ERAILL

Noder: Argymhellion yw'r cyfnodau archwilio a phrofi ar gyfer offer trydanol yn y cyhoeddiadau hyn ac nid ydynt yn ofynion cyfreithiol.

BS 7671: 1992 Requirements for electrical installations. Rheoliadau Gwifro IEE 16eg argraffiad. Mae gan Reoliadau Gwifro IEE statws Safon Prydeinig. Fe'u hategir gan gyfres o Nodiadau Canllaw ar wahân sy'n ymhelaethu ar ofynion penodol rhannau o'r Rheoliadau.

Code of practice for in-service inspection and testing of electrical equipment

Mae'r ddau deitl ar gael o:
Institution of Electrical Engineers
PO Box 96
Stevenage, Herts SGI 2SD

FEI Recommendations for periodic safety checks for business equipment

Ar gael o:
Publicity Department, Ref SR
FEI
Russell Square House
10-12 Russell Square
London WCIB 5EE

GWYBODAETH BELLACH

Mae'r daflen hon ar werth mewn pecynnau o 15 o HSE Books, ISBN 0 7176 1207 4. Mae copïau unigol am ddim hefyd ar gael o HSE Books.

Mae cyhoeddiadau ar werth a chyhoeddiadau am ddim yr HSE ar gael i'w harchebu drwy'r post:
HSE Books, PO Box 1999, Sudbury, Suffolk CO10 6FS
Ffôn: 01787 881165 Ffacs: 01787 313995

Mae cyhoeddiadau HSE sydd ar werth hefyd ar gael o lyfrwerthwyr da.

Ar gyfer ymholiadau eraill ffoniwch Linell Wybodaeth HSE, Ffôn: 0845 345 0055 , neu ysgrifennwch at HSE Infoline, Caerphilly Business Park, Caerphilly, CF83 3GG

Mae cyhoeddiadau Cymraeg sydd am ddim ar gael o:
Swyddfa HSE Caerdydd, Adeiladau'r Llywodraeth, Ty Glas, Llanishen, Caerdydd CF14 5SH.
Ffôn: 01222 263 000

Tudalen gartref HSE ar y We Fyd Eang: http://www.open.gov.uk/hse/hsehome.htm

Mae'r daflen hon yn cynnwys nodiadau ar arfer da nad yw'n orfodol ond a allai fod o ddefnydd i chi wrth ystyried yr hyn sydd angen i chi ei wneud.

Gellir atgynhyrchu'r llyfryn hwn am ddim, ac eithrio at ddibenion hysbysebu, ardystio neu werthu. Mae'r wybodaeth yn gyfredol ar 8/96. Cydnabyddwch y ffynhonnell fel HSE.

Argraffwyd a chyhoeddwyd gan Awdurdod Gweithredol lechyd a Diogelwch INDG231(W) 4/98 C20

Diogelwch trydanol a chi

Contents